Lịch sử ngành nông nghiệp Việt Nam, nay là ngành Nông nghiệp và Môi trường là một hành trình kỳ tích, đi từ một quốc gia thiếu đói, phải nhập khẩu lương thực những năm sau chiến tranh để trở thành một cường quốc xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới.

Lịch sử ngành nông nghiệp Việt Nam, nay là ngành Nông nghiệp và Môi trường là một hành trình kỳ tích, đi từ một quốc gia thiếu đói, phải nhập khẩu lương thực những năm sau chiến tranh để trở thành một cường quốc xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới. Tính đến hết năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nông lâm thủy sản của nước ta đã xác lập kỷ lục mới, vượt ngưỡng 60 tỷ USD, khẳng định vị thế không thể lay chuyển của nông nghiệp trên bản đồ kinh tế toàn cầu.

Từ vị thế của một quốc gia xuất khẩu lúa gạo hàng đầu, Việt Nam đã chuyển mình mạnh mẽ thành cường quốc đa dạng nông sản, với hàng loạt mặt hàng như cà phê, sầu riêng, thủy sản chiếm lĩnh các thị trường khó tính nhất. Trong bối cảnh hiện nay, khu vực nông thôn vẫn là địa bàn chiến lược khi chiếm tới 60% dân số cả nước, đóng vai trò là "vùng xanh" an ninh và là nơi lưu giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Chính vì vậy, chính sách nông nghiệp, nông dân và nông thôn (Tam nông) luôn được xác định là nhiệm vụ chiến lược, quyết định sự ổn định và phồn vinh của quốc gia.

Sự phát triển thần kỳ này không thể thiếu vai trò của kinh tế tập thể. Hợp tác xã (HTX) hiện đang tác động trực tiếp đến đời sống và sinh kế của hàng triệu hộ nông dân, là "cánh tay nối dài" giúp đưa chính sách của Đảng và Nhà nước vào thực tiễn sản xuất. Việc triển khai thực hiện Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng (tháng 01/2026) đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc tái định vị vai trò của HTX. Văn kiện Đại hội XIV xác lập HTX là "mắt xích" đột phá để chuyển đổi từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp quy mô lớn, minh bạch và trách nhiệm. Với tầm nhìn trong những năm gần đây, HTX chính là "trạm điều khiển trung tâm" để hiện thực hóa khát vọng hùng cường. HTX giúp giải quyết bài toán cốt tử là sự manh mún và nhỏ lẻ, đưa nông sản từ mảnh vườn nhỏ đến bàn ăn thế giới một cách chuyên nghiệp nhất thông qua sức mạnh đàm phán tập thể và năng lực ứng dụng công nghệ cao.

HTX: "Mắt xích" chiến lược trong sự nghiệp phát triển Tam nông và Nông thôn mới.

Ngành Kinh tế hợp tác hiện nay không chỉ tham mưu về mặt văn bản mà còn trực tiếp kiến tạo môi trường phát triển bền vững, thúc đẩy đổi mới tư duy quản lý và tổ chức lại sản xuất nông nghiệp theo hướng hiện đại. Việc chuyển từ hỗ trợ trực tiếp sang hỗ trợ thông qua hệ sinh thái HTX giúp tối ưu hóa nguồn lực công. Thay vì đầu tư dàn trải, Nhà nước tập trung vào HTX để xây dựng hạ tầng dùng chung và trung tâm kiểm định chất lượng. Điều này nâng cao hiệu quả đầu tư và tạo ra môi trường kinh doanh minh bạch, nơi mọi thành viên đều thụ hưởng lợi ích từ việc tuân thủ các quy chuẩn chung của ngành Nông nghiệp và Môi trường toàn cầu, đồng thời củng cố niềm tin vững chắc của xã viên vào mô hình kinh tế tập thể, coi đây là "điểm tựa" chiến lược để vươn ra biển lớn.

Hợp tác xã dẫn dắt Nông nghiệp sinh thái: Minh bạch, Trách nhiệm và Bền vững

Trong bối cảnh hiện nay, vai trò của HTX đã bước sang một trang mới, không chỉ dừng lại ở việc phục vụ an ninh lương thực mà còn là thực thể thực thi chiến lược chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm theo Quyết định số 300/QĐ-TTg ngày 28/03/2023 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Kế hoạch hành động quốc gia chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm minh bạch, trách nhiệm và bền vững ở Việt Nam đến năm 2030 (Đề án 300). HTX chính là "cỗ máy điều tiết" để xây dựng nền nông nghiệp sinh thái tuần hoàn, nơi mọi quy trình sản xuất đều hướng tới sự minh bạch, trách nhiệm và bền vững. Việc kiến tạo các chuỗi giá trị nông sản minh bạch bắt đầu từ khâu chuẩn hóa dữ liệu sản xuất tại cơ sở, nơi HTX đóng vai trò chủ thể điều phối. Thông qua việc áp dụng mã số vùng trồng, nhật ký điện tử và hệ thống truy xuất nguồn gốc hiện đại, HTX giúp xóa bỏ hoàn toàn tình trạng "mù mờ" thông tin giữa người sản xuất và người tiêu dùng, tạo lập niềm tin vững chắc trên thị trường quốc tế.

Ví dụ sinh động nhất là mô hình các HTX lúa gạo tại Đồng bằng sông Cửu Long khi tham gia Đề án "1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp". Tại đây, các HTX đã chứng minh rằng khi nông dân tập hợp lại, họ có thể áp dụng đồng bộ quy trình "1 phải 5 giảm", giúp giảm 20% lượng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, đồng thời giảm đáng kể lượng phát thải khí methane. Tính trách nhiệm của nền nông nghiệp sinh thái được thể hiện qua việc HTX dẫn dắt thành viên thực hiện nghiêm túc các cam kết bảo vệ môi trường. Điều này không chỉ là trách nhiệm với sức khỏe cộng đồng mà còn là trách nhiệm với thế hệ tương lai thông qua việc bảo tồn đa dạng sinh học theo lộ trình Net Zero. HTX chính là lực lượng tiên phong biến các cam kết chính trị thành những hành động thực tế trên cánh đồng, khẳng định vị thế cường quốc nông nghiệp xanh.

Sự bền vững của nền nông nghiệp sinh thái do HTX dẫn dắt còn nằm ở khả năng thích ứng linh hoạt trước các cú sốc của biến đổi khí hậu. Bằng cách tập hợp nguồn lực, HTX có đủ năng lực đầu tư vào hệ thống hạ tầng sản xuất thông minh, kho bãi bảo quản và công nghệ chế biến sâu để gia tăng giá trị. Các số liệu thực chứng cho thấy tỷ lệ nông sản qua chế biến của các HTX hiện nay đã đạt trên 45%, giúp nông dân tránh được cảnh "được mùa mất giá". Đây là nền tảng để xây dựng một hệ thống lương thực thực phẩm bền vững, nơi lợi ích kinh tế luôn song hành với sự ổn định của hệ sinh thái tự nhiên, tạo tiền đề cho nông nghiệp Việt Nam bứt phá trong kỷ nguyên mới, mang lại thông điệp rõ ràng về một nền nông nghiệp minh bạch và đầy trách nhiệm.

Hợp tác xã kiến tạo Nông thôn hiện đại, đáng sống: Trụ cột của Tiêu chí 13 và Quyết định số 51

Nông thôn hiện đại và đáng sống theo Quyết định số 51/2025/QĐ-TTg ngày 29/12/2025 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030 đòi hỏi một sự lột xác toàn diện về chất trong tổ chức đời sống kinh tế - xã hội. Trong tiến trình này, Hợp tác xã chính là linh hồn thực hiện Tiêu chí số 13 về "Tổ chức sản xuất và phát triển kinh tế nông thôn". Đây được coi là tiêu chí động lực, có khả năng kích hoạt sức mạnh của toàn bộ hệ thống tiêu chí nông thôn mới khác. HTX đóng vai trò điều phối hạ tầng dùng chung, từ hệ thống thủy lợi đến các trung tâm số hóa cộng đồng, tạo nên một diện mạo nông thôn hiện đại với đầy đủ tiện nghi nhưng vẫn gìn giữ được những giá trị văn hóa bản địa cốt lõi thông qua các sản phẩm OCOP đặc trưng.

Vai trò kiến tạo của HTX còn thể hiện ở việc đa dạng hóa sinh kế và nâng cao chất lượng sống cho cư dân. Nông thôn hiện đại không thể tách rời sự thịnh vượng kinh tế, và HTX chính là "đầu kéo" khơi thông các nguồn lực đất đai, vốn và công nghệ để tạo ra việc làm tại chỗ. Một bài học kinh nghiệm quý báu từ các mô hình HTX dịch vụ nông nghiệp tổng hợp tại miền Bắc và miền Trung là việc tích hợp sản xuất với du lịch trải nghiệm. Việc biến các trang trại thành điểm đến giáo dục và nghỉ dưỡng không chỉ giúp tăng thu nhập cho xã viên gấp 2 đến 3 lần mà còn giúp nông thôn trở thành không gian "đáng đến và đáng sống". HTX đã chứng minh rằng phát triển kinh tế gắn liền với bảo vệ môi trường cảnh quan chính là chìa khóa của sự bền vững.

Đặc biệt, việc kiến tạo nông thôn hiện đại gắn liền với vai trò của HTX trong việc xây dựng hệ sinh thái số nông thôn. Dưới sự dẫn dắt của các HTX tiên phong, các "Làng hiện đại" dần hình thành với sự kết nối thông tin thông suốt từ trang trại đến bàn ăn. Cư dân nông thôn không còn bị bỏ lại phía sau trong cuộc cách mạng số; họ trở thành những người làm chủ ứng dụng công nghệ để quản lý sản xuất và kết nối thị trường toàn cầu. Sự hiện đại này gắn liền với tính nhân văn, nơi HTX bảo vệ môi trường sống sạch đẹp và củng cố tinh thần đoàn kết cộng đồng, tạo nên một cộng đồng nông thôn trù phú và hạnh phúc trong những năm gần đây. Thu nhập bình quân đầu người tại các xã có HTX mạnh thường đạt mức tăng trưởng từ 10% đến 15% mỗi năm, một con số thực chứng đầy thuyết phục.

Hợp tác xã tri thức hóa Nông dân chuyên nghiệp, văn minh: Chủ thể của kỷ nguyên mới

Mục tiêu tối thượng của sự nghiệp phát triển Tam nông chính là nâng tầm vị thế và đời sống của người nông dân. HTX đóng vai trò là "ngôi trường thực tiễn" lớn nhất để tri thức hóa cư dân nông thôn, biến họ thành những nông dân chuyên nghiệp và văn minh. Sự chuyên nghiệp bắt đầu từ việc thay đổi tư duy từ sản xuất tự cấp tự túc sang kinh doanh nông nghiệp. Thông qua HTX, người nông dân được đào tạo bài bản về kỹ thuật canh tác cao, quản trị kinh doanh và am hiểu các tiêu chuẩn chất lượng quốc tế như GlobalGAP hay hữu cơ. Đây là lực lượng nòng cốt giúp nông nghiệp Việt Nam chuyển mình lấy chất lượng và giá trị gia tăng làm thước đo thành công thay vì chỉ chạy theo sản lượng đơn thuần.

Người nông dân văn minh trong kỷ nguyên mới không chỉ giỏi kỹ thuật mà còn có ý thức thượng tôn pháp luật và trách nhiệm cộng đồng sâu sắc. HTX rèn luyện cho thành viên tinh thần hợp tác, sẵn sàng chia sẻ lợi ích và hỗ trợ nhau cùng phát triển thay vì cạnh tranh thiếu lành mạnh. Tính văn minh còn được thể hiện qua sự cam kết tuyệt đối với an toàn thực phẩm, coi đó là đạo đức kinh doanh và danh dự của người nông dân. Một lớp tầng lớp trung lưu nông thôn mới đang hình thành từ chính những xã viên HTX năng động, những người có lối sống hiện đại nhưng vẫn đậm đà bản sắc dân tộc, đóng vai trò là nhân tố giữ vững ổn định chính trị và trật tự xã hội tại các vùng nông thôn trong bối cảnh hiện nay.

Hơn thế nữa, HTX còn là nơi ươm mầm cho khát vọng đổi mới sáng tạo. Những người nông dân chuyên nghiệp dưới sự dẫn dắt của HTX đã tạo ra những sản phẩm mang thương hiệu quốc gia, góp phần khẳng định giá trị trí tuệ Việt trên trường quốc tế. Bài học từ các HTX vùng cao khi đưa sản phẩm trà, dược liệu ra thị trường thế giới cho thấy, khi nông dân được tri thức hóa, họ có thể làm chủ vận mệnh và làm giàu trên chính mảnh đất quê hương. Với sự tự tin và tri thức được trang bị, người nông dân Việt Nam hiện nay đã trở thành những đối tác tin cậy của các nhà khoa học, là lực lượng xung kích đưa đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc với một vị thế hoàn toàn mới.

Hệ giải pháp chiến lược xác lập vị thế mới của HTX trong kỷ nguyên vươn mình

Để hiện thực hóa những mục tiêu mang tính thời đại về Nông nghiệp sinh thái, Nông thôn hiện đại và Nông dân chuyên nghiệp, việc xây dựng một hệ giải pháp đồng bộ và quyết liệt là yêu cầu bắt buộc. Dưới đây là 5 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm tháo gỡ các nút thắt hiện hữu và tạo động lực cho kinh tế tập thể bứt phá:

Một là, tập trung hoàn thiện và thực thi hiệu quả Luật Hợp tác xã số 17/2023/QH15 ngày 20/06/2023 gắn với cơ chế đặc thù về đất đai và tín dụng xanh. Chính quyền địa phương cần khẩn trương cụ thể hóa các chính sách cho thuê đất dài hạn và hỗ trợ HTX tích tụ, tập trung ruộng đất để sản xuất quy mô lớn. Đồng thời, cần khơi thông nguồn vốn thông qua các gói tín dụng ưu đãi, giúp HTX có đủ tiềm lực tài chính đầu tư hạ tầng chế biến sâu, đáp ứng yêu cầu khắt khe của hệ thống lương thực thực phẩm minh bạch.

Hai là, đẩy mạnh chiến lược tri thức hóa nông dân và chuẩn hóa đội ngũ quản trị HTX theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại. Cần triển khai rộng khắp các chương trình đào tạo về kinh tế số, kỹ trị và tư duy thị trường toàn cầu cho xã viên theo tinh thần của Nghị quyết số 19-NQ/TW và số 20-NQ/TW ngày 16/06/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII. Việc nâng tầm năng lực cho ban quản trị HTX đạt chuẩn chuyên môn sẽ giúp mô hình kinh tế tập thể thoát khỏi lối mòn kinh nghiệm.

Ba là, triển khai số hóa toàn diện hệ thống quản lý sản xuất gắn với xây dựng hệ sinh thái nông nghiệp sinh thái tuần hoàn. HTX phải đóng vai trò hạt nhân trong việc ứng dụng công nghệ IoT, AI để quản trị mã số vùng trồng và thực thi minh bạch trách nhiệm truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Giải pháp này không chỉ nâng cao giá trị nông sản mà còn là công cụ then chốt để HTX tham gia hiệu quả vào thị trường tín chỉ carbon, tạo ra nguồn lợi kinh tế mới từ bảo vệ môi trường.

Bốn là, phát huy vai trò chủ đạo của HTX trong việc xây dựng nông thôn hiện đại, đáng sống thông qua mô hình kinh tế đa giá trị. Các địa phương cần ưu tiên nguồn lực để HTX thực hiện tốt Tiêu chí số 13, tích hợp sản xuất nông nghiệp với các dịch vụ du lịch văn hóa và trải nghiệm. Đây là giải pháp quan trọng để thực hiện Quyết định số 51/2025/QĐ-TTg, tạo sinh kế bền vững tại chỗ, thu hút trí thức trẻ quay về cống hiến, từ đó xây dựng không gian sống trù phú, văn minh.

Năm là, ứng dụng Bộ chỉ số PCGI để minh bạch hóa và cải thiện môi trường kinh doanh cấp tỉnh đối với khu vực kinh tế hợp tác. Sử dụng các tiêu chí đánh giá định lượng về mức độ hỗ trợ của chính quyền đối với HTX sẽ tạo ra áp lực cải cách hành chính thực chất. Việc công khai hóa các chỉ số PCGI giúp loại bỏ các rào cản pháp lý, tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh để HTX thực sự trở thành "đầu kéo" dẫn dắt cơ cấu lại kinh tế nông thôn một cách mạnh mẽ.

Kết luận

Tổng kết lại, Hợp tác xã chính là mắt xích chiến lược nối liền lịch sử hào hùng hơn 80 năm của ngành nông nghiệp với khát vọng thịnh vượng của dân tộc. Đầu tư cho HTX chính là đầu tư vào con người và sự phát triển bền vững. Với tầm nhìn chiến lược đã định rõ trong Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, HTX sẽ tiếp tục giữ vững vai trò là trụ cột nội sinh, dẫn dắt quá trình xây dựng nền nông nghiệp sinh thái minh bạch; nông thôn hiện đại, đáng sống và tầng lớp nông dân chuyên nghiệp, văn minh. Khi hệ thống HTX vững mạnh, ngành Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam sẽ tự tin khẳng định vị thế cường quốc xanh, đưa đất nước vững bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc với những thắng lợi mới, mang lại giá trị thực chất cho mỗi người dân và cộng đồng./.

TẠP CHI NÔNG NGHIỆP